Yerel basında yer alan haberlere göre Zonguldak’taki Türkiye Taşkömürü Kurumuna bağlı maden sahalarındaki nadir toprak elementleri (NTE) araştırmasının ilk sonuçlarına göre 794 ppm düzeyinde olduğu bildirilmiş. NTE leri, günümüzde giderek daha işlevsel malzemelerin üretiminde ihtiyaç duyulan; ağırlık olarak az miktarda kullanılmalarına karşın ürünlere üst düzey mekanik, manyetik, elektrik, optik vb. özellikler kazandıran elementlerdir. Bu maddelerin "nadir" olarak anılmasının temel nedeni, aslında yeryüzünde fiziksel olarak az bulunmalarından değil, doğada büyük cevher yatakları oluşturmamalarından ve çıkarılıp saflaştırılmalarının son derece zor ve maliyetli olmasındandır.
Yerkabuğu aslında atmosferle temas ettiği yüzeyden itibaren derine inildikçe erimeye başlayan magmanın katılaşmış halidir. Bu nedenle yeryüzünde gördüğümüz tüm kayaçlar da aslında magmanın yeryüzündeki katılaşmış temsilcileridir. Bu değerlendirmeden de anlaşılacağı gibi tüm kayaçların ve kayaçların içinde bulunan NTE lerin kaynağı magmadır. Bu nedenle tüm kayaçlar içinde az veya çok oranlarda NTE içermektedir.
Ülkemizde Eskişehir Beylikova sahasında olduğu gibi bir bölgede zengin NTE rezervlerinin varlığı demek, aslında ekonomik olarak üretilebilir tenöre sahip olduğu anlamına gelmektedir. Dünyanın en büyük NTE rezervlerinden biri olan Eskişehir Beylikova sahasının bazı Çin yataklarına göre nispeten daha düşük ve ortalama %3.14 NTE tenörüne sahip olduğu belirtilmektedir (52 milyon tonluk kısım için). Bu, uygun ve ekonomik kabul edilen bir seviyedir.
Bu kısa açıklamalardan sonra bölgemizde NTE lerin ekonomik tenörlerde bulunma olasılığını Zonguldak Taşkömürü Havzasındaki kömür damarlarının deltalarda ve delta gerisindeki menderesli ve örgülü akarsu ortamlarında çökeldiğinden hareketle akarsu havzaları için değerlendirebiliriz.
İlk olarak akarsu havzasının beslenme alanında, bünyesinde yüksek oranda NTE barındıran magmatik kökenli iç püskürük kayaçların (alkali granit, siyenit, karbonatit, pegmatit vb.) bulunması gerekir. Yanı sıra, konusu kayaçlar içinde bulunan NTE leri; monozit, ksenotim, zirkon, apatit ve ilmenit gibi hem fiziksel aşınmaya hem de kimyasal ayrışmaya karşı çok dirençli ağır minerallerde hapsolmuş durumda olmalıdırlar.
Bu koşullar oluştuktan sonra bölge iklimi kaynak kayaçlar içinde bulunan hafif ve dayanıksız mineralleri ortamdan uzaklaştıracak özellikte olmalıdır. Özellikle sıcak ve nemli iklim, feldspat gibi hafif mineralleri kile dönüştür ve ortamda gelişen akarsular da bu killeri kolayca aşındırarak akarsu yatağı boyunca taşır. Bu durumda ağır ve dirençli NTE mineralleri ayrışmadan kalır ve akarsu yatağının tabanına çöker. Böylece zaman içinde akarsuyun akış enerjisinin gücündeki değişime göre mineraller özgül ağırlıklarına göre akarsu yatağı boyunca dağılırlar. Akarsu hızının aniden düştüğü yerlerde hafif mineraller akıp giderken, ağır NTE mineralleri çöker ve tabandaki birikintiler arasında sıkışır. Bu durumda akarsu mendereslerinin iç bükey tarafları (kum barları), akarsu vadilerinin ovaya çıktığı nehir yatakları (alüvyon yelpazeleri) ve nehir yatağındaki düzensiz alanlar, doğal çatlaklar veya sedimanter kapanlar, ekonomik tenörde NTE lerin bulunma potansiyeli yüksek olan alanlardır.
Yukarıda yapılan açıklamalardan da anlaşılacağı üzere TTK ocaklarından çıkan ve kömür damarlarının yan kayacı olan şistler (şeyller) NTE ekonomik tenörde bulunacağı ortamlardır. Bu durum bilindiği için de TTK şist atıklarından alınan örnek numuneler üzerinde araştırmalar yapılmıştır. Eğer bölgedeki şistler içinde ekonomik tenörde NTE tespit edilebilirse ayrıca madencilik çalışmaları kapsamında bir kazı yapılmasına gerek kalmadan NTE leri içeren kayaçlar elde edilmiş demektir. Bu durumda sadece söz konusu şistler içerisinden NTE lerin elde edilmesi gerekecektir.
NTE nin bölgemizdeki şistler içinde ekonomik tenörde bulunması durumunda ülkemiz ve ilimiz ekonomisi için olumlu bir gelişme olmanın yanı sıra, aynı zamanda arazide kazı yapmadan ve çevreye ayrıca bir zarar vermeden kaynak kayacın elde edilmesi anlamına da gelecektir.
