Ülkemizde ve Zonguldak'ta jeoloji eğitimi

Maden Mühendisi Ayhan Bekar'dan acı haber

İçeriği Görüntüle

Jeoloji Yüksek Mühendisi Ali Baltaş, Bir dönem ülkemizde liselerde okutulan ders kitabını kaleme aldı.
İşte o yazı:
Dünyada ve ülkemizde nisan ayının ilk pazar günü Jeoloji Mühendisleri günü olarak kutlanmaktadır. Jeoloji kelime anlamı olarak yer bilimi demektir (geos/geo/yer-logos/loji/bilim). Jeoloji; yer kürenin yapısını ve bileşimini, oluşumundan bugüne kadar geçirdiği ve halen de geçirmekte olduğu fiziksel, kimyasal ve biyolojik evreleri araştıran bir bilim dalıdır. Bu tarihi fırsat bilerek Türkiye’de ve Zonguldak’ta jeoloji eğitiminin ilk defa ne zaman başladığını aşağıda kısaca değerlendirdim.
Osmanlı İmparatorluğu döneminde ilk tıp okulu 14 Mart 1827 tarihinde II. Mahmut tarafından İstanbul’da, askeri hekim yetiştiren “Tıphane-i Amire” veya ‘’Mekteb-i Tıbbiye-i Şahane’’ ismiyle açılmıştır. Askeri kapsamda olmayan ilk tıp okulu ise 1909 yılında öğretime başlamıştır. Tıbbiyede okutulan fizyoloji, kimya, anatomi, botanik derslerinin yanında hazırlık döneminin 4. sınıfında’’ ‘’Tabakat-ül Arz’’ veya ‘’İlm-ül Arz’’ ya da ‘’L-ma’aden’’ adı altında jeoloji dersleri verilmiştir. Bu dersi anlatan İbrahim Lütfü Paşa’nın çok zengin taş koleksiyonuna sahip olduğu ve mineralojiyi de çok iyi bildiği için “Taşçı İbrahim Paşa” diye anıldığı bilinmektedir.
İbrahim Ethem Paşa’nın (1818-1893) “Medhal-i ‘İlm-i Jeoloji” başlığını taşıyan makaleler dizisi, 1862-1865 yılları arasında Münif Paşa tarafından popüler bilim dergisi Mecmû‘a-i Fünûn’da tefrika edilmiştir. Münif Paşa, bu makaleler dizisini İbrahim Ethem Paşa’nın fizik, kimya ve mineralojiye dair eserlerinden ve onun ‘İlm-i Jeoloji adlı kitabından derlediğini belirtmektedir. Münif Paşa, makaleye, ‘Mukaddime-i ‘ilm-i jeoloji’ başlıklı bir giriş yazısı da yazmıştır.
Zonguldak’ta ise 1927 yılında, Maden Mühendisi yetiştirmek için açılan Maden Mektebi bünyesinde Tabakat (jeoloji) Enstitüsü adı ile açılan yeni binada jeoloji eğitimi verilmiştir. Laboratuvarları da olan bu binanın mineral ve fosil koleksiyonları ile laboratuvarlarında kullanılan malzemeler ecnebi hocalar tarafından Avrupa’dan getirilmiştir.
Cumhuriyetin ilk yıllarında jeoloji her lise öğrencisine 3 yıl boyunca zorunlu ders olarak okutulmuştur. Bu kapsamda 1929 yılında jeoloji, 1931 ve 1932 yıllarında yeni jeoloji, 1941, 1952, 1955 yıllarında jeoloji adı altında dersler verilmiştir. Liselerde jeoloji dersi müfredattan kaldırılmadan önce 1972, 1973, 1974, 1975, 1976 ve 1977 yıllarında zorunlu olmaktan çıkarılarak seçmeli ders olarak okutulmuştur. Sonraki yıllarda ise jeoloji dersi adı altında verilen bilgiler coğrafya dersi kapsamına alınarak bu ders eğitim müfredatından tamamen çıkarılmıştır.
Bir görüşe göre jeoloji dersinin eğitim müfredatından tamamen çıkarılmasında esas amaç dünyamızda sürmekte olan evrim gerçeğini yok sayarak bu düşüncenin önüne set çekilmesiydi. Jeoloji dersinin kaldırılmasıyla, insanlarımız yaşadıkları coğrafyada hayatlarını etkileyen doğa olaylarını anlamada ve buna karşı önlemler geliştirmek konusunda bilgilenme olanağından da yoksun bırakıldılar. Aslında jeoloji bilimi, doğayı anlama ve onunla uyumlu yaşamanın yol göstericisidir. Bu kapsamda değerlendirildiğinde doğadan kaynaklanan; deprem, tsunami, volkan patlaması, sel, su taşkını, heyelan, zemin sıvılaşması, çökme, kaya düşmesi, çığ, göktaşı yağmuru, erozyon, çölleşme, toz fırtınaları vb. potansiyel tehlikeleri önceden araştırır uyarı görevini yerine getirir.
Ülkemizde 2005 yılı itibariyle 27 üniversite jeoloji mühendisliği eğitimi veriliyordu. Ancak geçen zaman içinde 16 jeoloji mühendisliği bölümü kapatılmış ve 2025 yılında bu sayı 11’e düşmüştür. Yeterli öğrenci kaydı olmadığı için kapanan bölümler arasında o zamanki adı Zonguldak Karaelmas Üniversitesi (şimdiki adı Bülent Ecevit Üniversitesi) bünyesinde 2011 yılında eğitim-öğretime başlayan Jeoloji Mühendisliği Bölümü de bulunuyordu. Buna karşın ilimizdeki üniversitede Maden Mühendisliği eğitimi kapsamında 1970’li yıllardan itibaren düzenli olarak jeolojiye ilişkin dersler verilmektedir.
Aşağıdaki görselde Cumhuriyetin ilk yıllarda okullarda okutulan jeoloji dersi kitaplarının fotoğrafları görülmektedir.